همواره معلمان عزیز و سختکوش از ابتدای فعالیت خود با این سوال مواجه بوده اند که از چه شیوه و روشی می توان در جهت افزایش یادگیری دانش آموزان بهره گرفت . شاید با کمی تامل جواب این سوال را بتوان خود معلم دانست . بطوریکه می توان با بهره گیری از منابع علمی موجود و استفاده از شهود شیوه ای متعادل را بکار گرفت . در طول مدت شکل گیری نهادهای آموزشی شیوه ها و روشهای خاص بکار گرفته شده است که یکی از قدیمی ترین آنها روش سخنرانی است . این روش همواره مقبول اساتید و مربیان در امر تعلیم و تربیت قرار گرفته است .  با توجه به فراگیر بودن و علاقمندی آموزش دهندگان نسبت به این روش ( سخنرانی ) تصمیم گرفته شد که برخی اصول و قواعدی که در این شیوه می تواند موثر واقع گردد ، جمع آوری و در قالب چند صفحه بطور کاملا مختصر ارایه گردد . با توجه به حجم زیاد منابع موجود در این زمینه تنها به یکی از مهمترین منابع روانشناسی تربیتی یعنی کتاب روانشناسی پرورشی ، تالیف دکتر علی اکبر سیف اکتفا گردید که هدف استفاده از پایه ای ترین منبع مطالعاتی بود . به همین منظور مطالعه کامل این کتاب به منظور آشنایی بیشتر با مفاهیم تربیتی و آموزشی به تمامی همکاران عزیز پیشنهاد می گردد .

روش تدریس به شیوه سخنرانی

این روش یکی از روشهای معمول و مورد استفاده در سراسر دنیا است . در روش سخنرانی فعالیت اصلی کلامی درس را معلم خود بر عهده می گیرد و از راههای مختلف ارائه و نمایش دادن مطالب به آموزش موضوعهای گوناگون می پردازد . پیشینه روش سخنرانی را به پنج قرن پیش از میلاد مسیح ربط داده اند . در دروس ادبیات و فلسفه روش سخنرانی شامل خواندن از روی متن همراه با توضیح و تشریح آن و در پزشکی ، علوم و مهندسی توضیحات کلامی با تصاویر و تشریح مطالب بر روی تابلو همراه بوده است .

برخی اصولی که بهتر است در این نوع روش تدریس استفاده شود به شرح ذیل است :

1 -  بیان هدفهای آموزش و آماده کردن یادگیرندگان :

در این مرحله معلم بمنظور برداشت بهتر دانش آموزان بهتر است که یک خلاصه ای از دروسی که می خواهد تدریس کند بیان کند . بهترین اقدام جهت آماده ساختن دانش آموزان برای یادگیری مطالب تازه مرور کردن درسهای گذشته است بطوریکه معلم می تواند در ابتدای کلاس سوالاتی از دانش آموزان نسبت به درسهای گذشته بپرسد و یا بطور خلاصه آنها را بر تابلو بنویسد .

2- استفاده از وسایل کمک آموزشی :

یکی از مواردی که در حین آموزش به شیوه سخنرانی می تواند موثر واقع شود استفاده از ویدئو پروژکتور ، استفاده از ماژیک یا کچهای رنگی ، نوشتن بر تابلوی کلاس ، استفاده از کاغذ رنگی و غیره..... است .

3- ارایه مطالب :

در این قسمت بمنظور منظم بودن مطالب و جلوگیری از پراکندگی در ذهن دانش آموز بهتر است در ابتدا یک مقدمه از درس مربوطه بیان شود و بعد از آن توضیحات ضروری بیان شود و در آخر یک جمع بندی انجام گیرد که این جمع بندی را می توان از یک دانش خواست و یا بر تابلو کلاس نوشت .

4- روشنی بیان :

منظور از شیوه بیان نحوه بکار بردن جملات و عبارات و صریح و روشن بودن آن است . تحقیقات نشان می دهد که روشن بودن و گویا بودن ، ارتباط مستقیمی با تسلط بر مطالب گوینده دارد . یعنی اگر گوینده یا معلم بر موضوعی تسلط داشته باشد و یا حداقل قبل از ارایه چندین بار آن را دقیقا مطالعه کرده باشد ، بیان گویا تری خواهد داشت که این مسئله باعث فهم بهتر دانش آموزان می شود  . همچنین پژوهشها نشان می دهد که ابهام در کلام معلم منجر به یادگیری کمتر دانش آموزان می شود .

5- شور و اشتیاق و تحرک معلم ( انگیزه معلم )

حرکت و جنب و جوش معلم به هنگام آموزش نشان دهنده اشتیاق و علاقه او به کار خود و پیشرفت دانش آموزان است  و یکی از عوامل بالا برنده سطح اثر بخشی آموزش است . راه رفتن ، حرکت بدنی ، برقراری تماس چشمی با تک تک دانش آموزان ، بالا و پایین بردن صدا نشان دهنده تحرک و علاقه معلم است . این فعالیتها موجب جلب توجه دانش آموزان به درس و افزایش سطح یادگیری آنها می شود . پژوهشها نشان می دهند که معلمان پر انرژی ، با تحرک ، سرزنده و شاداب در ذهن دانش آموزان محبوب تر بوده و دانش آموزان آنها پیشرفت بیشتری داشته اند . به همین منظور بهتر است از انجام کارهای زیر پرهیز گردد :

- قبل از آماده شدن اکثریت دانش آموزان صحبت خود را شروع نکنید .

-  از یکنواخت حرف زدن بپرهیزید .

-  وقتی می خواهید مطلب مهمی را عنوان کنید صدایتان را پایین نیاورید .

-  از عبارتهای بی مورد ، اصطلاحات خیلی فنی و جملات پیچیده استفاده نکنید .

6- پرسیدن سوال هنگام آموزش

پرسیدن سوال هنگام آموزش باعث کم کردن مشکلات روش سخنرانی می شود و فواید زیر را به همراه دارد :

-  سوال پرسیدن مطالب اصلی و مهم را برای دانش آموزان مشخص می کند

- پاسخ دادن به سوالها منجر به تکرار مطالب آموزش داده شده می شود و در تفهیم بهتر مطالب      تاثیر بسیاری دارد .

-سوال پرسیدن باعث می شود معلم متوجه شود که دانش آموزان کدام قسمت درس را یادگرفته و چه قسمتی را هنوز یادنگرفته اند که در این صورت توضیح بیشتری بدهد .

- سوال کردن باعث می شود توجه دانش آموزان نسبت به درس بیشتر شود و از حواسپرتی جلوگیری می کند .

-  سوال کردن باعث جمع بندی مطالب درسی می شود که مرور آن را ساده تر می کند .

7– یادداشت برداری

معلم می تواند از دانش آموزان بخواهد از توضیحات او یادادشت تهیه کنند . یادداشت برداری  یا جزوه نویسی دانش آموز را از حالت غیر فعال بودن و بی تفاوت بودن خارج می سازد و برای دانش آموزانی که حواسشان پرت می شود و تمرکز کافی ندارند موثر واقع می شود . در بیشتر پژوهشها  نشان داده شده است که نمرات دانش آموزانی که در حین آموزش یادداشت برداری می کنند نمرات بهتر و پیشرفت بالاتری نسبت به دیگر دانش آموزان دارند . پژوهشهای دیگر نشان می دهند تقریبا     {60 /0 درصد محتوی یک سخنرانی در طول 24 ساعت پس از آن از یاد شنودگان می رود مگر اینکه اقدامی صورت گیرد } پس می توان با ترغیب دانش آموزان بر نوشتن مطالب تا حدودی این نقص اساسی سخنرانی را کنترل کرد .

برای مطالعه بیشتر : روانشناسی پرورشی ( روانشناسی یادگیری ) ، تالیف علی اکبر سیف ، انتشارات آگاه ، 1379